Θρησκεία και φιλοσοφία

 Οι περισσότεροι Έλληνες φιλόσοφοι ξεκινώντας από την ερμηνεία των θρησκευτικών μύθων κατέληξαν στην προσπάθεια ορθολογικής ερμηνείας του κόσμου. Τον 6^ο αι. π.Χ. τρεις Μιλήσιοι φιλόσοφοι υποστήριξαν ότι η αρχή της ζωής οφείλεται όχι σε θεό, αλλά σε κάποιο υλικό στοιχείο έμψυχο¹. Ο Θαλής²υποστήριξε ότι  είναι το  ύδωρ. Ο Αναξίμανδρος το άπειρον, που περιέχει όλες τις αντιθέσεις. Ο Αναξιμένης πρότεινε τον αέρα. Ο Ηράκλειτος ο Εφέσιος δίδαξε ότι αυτόν τον κόσμο τον κοινό για όλους μας ούτε θεός ούτε άνθρωπος δημιούργησε, αλλά υπήρχε πάντοτε και θα υπάρχει, ρυθμιζόμενος από τον Λόγο, το κοσμικό πυρ που ανάβει και σβύνει με ορισμένο ρυθμό. Ο κόσμος αυτός είναι αρμονία αντιθέσεων σε αιώνια κίνηση και ροή.  Κατά τον Ξενοφάνη από την Κολοφώνα της Ιωνίας ο θεός είναι ένας, εξουσιάζει τα πάντα με το Νου του και δεν είναι ανθρωπόμορφος. Ο Αναξαγόρας από τις Κλαζομενές της Μ. Ασίας (5^ος αι. π.Χ), επειδή δίδασκε στην Αθήνα ότι ο Νους εκόσμησε³ τα απείρως μικρά στοιχεία, σπέρματα των όντων, κατηγορήθηκε για αθεΐα κι έφυγε για να σωθεί. Οι «ατομικοί φιλόσοφοι» Λεύκιππος και Δημόκριτος (5^ος αι. π.Χ) ως γένεση εννούσαν την ένωση των ατόμων⁴ και φθορά την αποσύνδεσή τους. Οι Στωικοί πίστευαν ότι το σύμπαν είναι έμψυχο και μέρος του είναι ο άνθρωπος. Ο Πυθαγόρας αποθέωσε τους αριθμούς. Η Μονάδα είναι ο αγέννητος θεός, το πυρ που  δημιουργεί τον κόσμο (υλικός πανθεϊσμός). Ο αγαθός θεός του Πλάτωνα κατέχει το κέντρο του αιώνιου κόσμου, από τον οποίο προέρχεται η ψυχή και στον οποίο ζητά να επιστρέψει. Ο θεός του Αριστοτέλης είναι ακίνητος και κινεί το αιώνιο  σύμπαν.

……

¹ υλοζωϊσμός= η ύλη συνυφαίνεται με τη ζωή που της δίνει μορφή και κίνηση.

² Στο Θαλή αποδίδεται το ρητό: «πρεσβύτατον των όντων θεός, αγέννητος γαρ, κάλλιστον κόσμος, ποίημα γαρ θεού»

³Η λέξη κόσμος προέρχεται από το ρήμα κοσμώ= στολίζω

⁴Άτομα ονόμαζαν τα άπειρα, άτμητα σωματίδια που κινούνται στο κενό