Ελευσίνια Μυστήρια

Στα Ελευσίνια Μυστήρια συμμετείχαν ελεύθεροι και δούλοι. Αποκλείονταν οι φονιάδες και οι βάρβαροι (ξενόγλωσσοι). Άρχιζαν το μήνα Ανθεστηριώνα (Ιαν.-Φεβρ.) με τα Μικρά ελευσίνια. Οι συμμετέχοντες θυσίαζαν χοίρους στο λιμάνι του Κανθάρου, στον Πειραιά, εξαγνίζονταν από τον Υδρανό (ιερέα) και έδιναν όρκο εχεμύθειας στο μυσταγωγό. Στις 15 του Βοηδρομιώνα (Σεπτ.-Οκτ.) άρχιζαν τα Μεγάλα Ελευσίνια, που κρατούσαν 9 μέρες, όσο η περιπλάνηση της Δήμητρας. Αθηναίοι έφηβοι  έφερναν  ιερά σε κίστες (κυλινδρικά κουτιά) μέσω της Ιεράς Οδού στο ιερό της Ακρόπολης Ελευσίνιον. Η πομπή περνούσε από τη λίμνη Ρειτών (Κουμουνδούρου, Σκαραμαγκάς). Επιγραφή του 422 πΧ (Μουσείο Ελευσίνας) γράφει ότι η γέφυρα έγινε με λίθους από το αρχαϊκό Τελεστήριο, κάτω απ’ το οποίο βρέθηκε μυκηναϊκό μέγαρο αγροτικής λατρείας (1600-1100 πΧ).  Οι κατασκευές για τα Μυστήρια είναι από τον 8^ο αι. π.Χ.    

1^η μέρα της γιορτής (αγυρμός ή πρόρρησις): Ο Ιεροκήρυκας καλούσε στην Αγορά τους  μύστες.   

2^η μέρα (Άλαδε Μύσται ή  έλασις): Με επικεφαλής τον άρχοντα-βασιλέα οι μύστες εξαγνίζονταν στο Φάληρο με τα χοιρίδια που θα θυσίαζαν   

3^η (Ιέρεια, δεύρο) Νηστεία. Το απόγευμα έτρωγαν άρτους με σουσάμι και μέλι.  Βοϊδάμαξα μετέφερε καλάθι με ρόδια και παπαρούνες (καλάθου κάθοδος).  

4^η: Υποδοχή όσων άργησαν (Επιδαύρεια ή Ασκληπιεία, -ο Ασκληπιός ήρθε την 4^η μέρα να μυηθεί). 5^η των λαμπάδων ημέρα: πορεία με επικεφαλής  δαδούχο (από το γένος των Κηρύκων που είχε γενάρχη τον Ερμή και την Άγλαυρο).  6^η: (Ίακχος, γιος Περσεφόνης και χθονίου Διός. Διόνυσος): από το «Πομπείον» στον Κεραμεικό έβγαιναν στην Ιερά Οδό  με βάκχους (κλαδιά μυρτιάς με ταινίες). Σταθμοί της πορείας: α) «ιερά συκή», η 1^η συκιά, που χάρισε η Δήμητρα στον Φύταλο που την φιλοξένησε  β) βωμός του Ζεφύρου στο ναό του Απόλλωνα (Μονή Δαφνίου)  γ) Ιερό Αφροδίτης (μεταξύ Ποικίλου Όρους και Αιγάλεω)  δ) Στο Βασίλειο του Κρόκωνα (μετά τους Ρειτούς), ένας απόγονός του έδενε στο δεξί χέρι και το αριστερό πόδι των μυστών κλωστή κροκόχρωμη για τη βασκανία ε) Στον ελευσινιακό Κηφισσό γίνονταν «γεφυρισμοί», πειράγματα που συμβόλιζαν  τα αστεία της Ιάμβης. Σώζεται η ρωμαϊκή γέφυρα του Αδριανού (μυήθηκε το 125 μΧ) στη θέση της γέφυρας του Ξενοκλή (4^ος αι. π Χ). στ) Ιερό Δήμητρας: Τη νύχτα ο κήρυκας έδιωχνε τους αμύητους. Ακολουθούσαν τελετές στον περίβολο, χοροί, κερνοφορίες (βάδιζαν με κέρνους= δοχεία δημητριακών, στο κεφάλι), θυσίες και προσφορά «πελάνου» (ψωμί από στάρι του Ράριου πεδίου, που πρωτοκαλλιέργησε ο Τριπτόλεμος). Οι μύστες έπιναν κυκεώνα. Ο μυσταγωγός τους οδηγούσε στο Τελεστήριο να παρακολουθήσουν τα δρώμενα (αναπαράσταση του μύθου), τα δεικνύμενα (ιερά που έδειχνε ο ιεροφάντης) και τα λεγόμενα (ιερές φράσεις). Ακολουθούσε η Εποπτεία: ο ιεροφάντης θέριζε τον ιερό στάχυ (φυλαγόταν στο άδυτο) και τον έδειχνε στους μύστες.    

9^η μέρα (πλημοχόαι): Η τελετή έκλεινε με χοές από ειδικά αγγεία.     

   Το 170 μ.Χ.οι Σαρμάτες, πολεμική φυλή, κατέστρεψαν το ναό της Δήμητρας. Τον ανοικοδόμησε ο μύστης ρωμαίος αυτοκρ. Μάρκος Αυρήλιος. 

   Το 392 ο Θεοδόσιος Α΄ κατάργησε τα Ελευσίνια Μυστήρια.

  Το 396 ο βασιλιάς των Γότθων Αλάριχος μαζί με φανατικούς χριστιανούς κατέστρεψε το ιερό και θανάτωσε το ιερατείο (περιγραφή του ιεροφάντη Ευνάπιου). Τελευταίος ιεροφάντης ήταν ο Νεστόριος.

  «ανάμεσα στους  θεϊκούς θεσμούς που η Αθήνα έχει γεννήσει, είναι αυτά τα Μυστήρια. Μέσω αυτών  εκπολιτιστήκαμε. … μάθαμε τις απαρχές της ζωής και αποκτήσαμε τη δύναμη  να ζούμε ευτυχείς και να πεθαίνουμε με μια καλύτερη ελπίδα.    — Κικέρων, Περί νόμων, Βιβλ. Β', 36

*1859 στο εκκλησάκι του Αγ. Ζαχαρία βρέθηκε ανάγλυφο Δήμητρας, Κόρης και Τριπτόλεμου (Εθν. Αρχ. Μουσείο).*1860 ο Γάλλος αρχαιολ.Φρ. Λένορμαν  ανέσκαψε τα Προπύλαια.