σχέση Εκκλησίας - Παιδείας

Η σχέση Εκκλησίας - Παιδείας ήταν πάντα εχθρική, γιατί όσοι μελετούν «ελληνικά βιβλία» αηδιάζουν τα εκκλησιαστικά («Χριστιανική Απολογία», 1798). Αμαθείς και άθλιοι ιεράρχες καταδίωξαν με πάθος τους δασκάλους που θέλησαν να διδάξουν Φυσική, Μαθηματικά, Γεωμετρία και Φιλοσοφία, από το 1466 που φιλόδοξοι καλόγεροι αγόραζαν τις επισκοπές από το Σουλτάνο και φορολογούσαν το ποίμνιο για να ξεχρεώσουν (Μ. Μαλαξού «Πατριαρχική Ιστορία») και όποιος έδινε περισσότερα γινόταν επίσκοπος κι ας ήταν αγράμματος. Η «Ελληνική Νομαρχία» καταγγέλλει ως αιτία της σκλαβιάς «το αμαθές ιερατείον». Για την αγραμματοσύνη τους ρεζιλεύτηκαν ο Πατρ. Γάνου Γαβριήλ (1657), Ο Πατρ. Κλήμης (1667), ο Κεφαλονιάς Παχώμιος Αναλυτής (1600), ο Πατρ. Κωνστάντιος Β΄ ο «άσοφος» (1834). Ο Πατρ. Σαμουήλ «τους διδάσκοντας  φιλοσοφίαν απεστρέφετο και τα σχολεία αυτών κατεδίωκε» (Μ. Γεδεών)... Ο Μαυροκορδάτος σε επιστολή προς τους αρχιερείς της Πόλης τους κατηγορεί για αμάθεια και καταχρήσεις. Ο αβάς Φουρμόν, το 1730 αγανακτούσε με τους μοναχούς του Μ. Σπηλαίου και της Ιθώμης που έκαιγαν και κατέστρεφαν βιβλία. Ο Αθηνών Μελέτιος σημειώνει στην Εκκλησιαστική του Ιστορία (1784, Βιέννη) ότι οι περισσότεροι κληρικοί έχουν μόνο το ψαλτήρι και το «Ωρολόγιο» «προφασιζόμενοι ότι αι βιοτικαί φροντίδες δεν τους αφίνουσι να κάμουν ανάγνωσιν», ενώ «σκορπίζουσι τα πλούτη τους εις πράγματα φθαρτά».