Ελεύθερη βούληση

«Μέσα στον κόσμο της αυστηρής αιτιοκρατίας ο άνθρωπος απατάται, αν νομίζει ότι είναι ελεύθερος» (Σπινόζα). Ο Νεύτων κι ο Αϊνστάιν θεωρούσαν ψευδαίσθηση την ελεύθερη βούληση. Ο Αϊνστάιν έγραψε: «Ο Χένρι Φορντ το ονομάζει εσωτερική φωνή, ο Σωκράτης δαιμόνιο, ο καθένας βρίσκει  δική του εξήγηση για το γεγονός ότι η ανθρώπινη βούληση δεν είναι ελεύθερη. Η αρχή και το τέλος, τα πάντα  καθορίζονται από δυνάμεις πέρα από τον έλεγχό μας κι αυτό ισχύει για όλα, από τα μυρμήγκια ως τα άστρα. Άνθρωποι, φυτά και κοσμική σκόνη, όλα χορεύουν στον ίδιο μυστηριώδη χρόνο, στον τόνο που ορίζει από μακριά κάποιος αόρατος οργανοπαίκτης» (Μ. Κάκου, Παράλληλοι Κόσμοι,σ.204). Το υποσυνείδητο-ασυνείδητο είναι η κερκόπορτα απ’ όπου εισβάλλουν  επιρροές που ακυρώνουν την ελεύθερη βούληση. Οι θρησκείες διδάσκουν τον προκαθορισμό, (Συμεών Ν. θεολόγος: «επί το βιβλίον δε σου/ και τα μήπω πεπραγμένα, /γεγραμμένα σοι τυγχάνει»). Αυτό προβλημάτισε το Λούθηρο: «Αν ο θεός γνωρίζει το μέλλον κι αν οι μοίρες μας είναι προδιαγεγραμμένες, δεν θα τον μεταπείσουν οι δωρεές στην εκκλησία». Τα εγωιστικά γονίδια (The selfish gene) του Ντόκινς (1976) καθορίζουν τη συμπεριφορά. «Δεν είμαστε ελεύθεροι, δηλ. ανεπηρέαστοι στις επιλογές μας. Δεν υπάρχει ελεύθερη βούληση ή παρεπόμενη ηθική ευθύνη. Κάποιοι είμαστε ελεύθεροι στο ότι οι επιλογές μας είναι σύμφωνες με τις επιθυμίες μας» (Τεντ Χόντεριχ, βρετανός καθηγ. Φιλοσοφίας, «Πόσο ελεύθερος είσαι;»).