Δυισμός

Στη Μεσοποταμία, επαρχία της Περσικής αυτοκρατορίας, επικρατούσε τον 3^ο αι. μ.Χ. ένας θρησκευτικός αχταρμάς από ελληνιστικές θεωρίες, αστρολογία των Χαλδαίων, ιουδαϊσμό, χριστιανισμό, γνωστικισμό, ζωροαστρισμό, βουδισμό κ.λπ. Ο Πέρσης ευγενής Μάνης ή Μανιχαίος έφτιαξε από αυτό το υλικό μια θρησκεία με κύριο χαρακτηριστικό το δυισμό της οντολογίας (φως-σκοτάδι, ύλη-πνεύμα, καλό-κακό). Ο ιουδαϊκός θεός ταυτίστηκε με το σατανά. Ο ιερός Αυγουστίνος  ήταν μανιχαϊστής πάνω από εννιά χρόνια. Οι μανιχαϊστές πολεμήθηκαν από όλες τις θρησκείες. Ο Διοκλητιανός έκαψε ζωντανούς πλήθος από αυτούς μαζί με τα ιερά τους βιβλία. Ο Ιουστινιανός αποφάνθηκε ότι δεν ανήκουν στο ανθρώπινο είδος και διέταξε να δημεύεται η περιουσία τους (Ιουστινιάνειος Κώδικας, 528 μ.Χ.). Όμως ο δυισμός χαρακτηρίζει κάθε θρησκεία, αφού το καλό και το κακό συνυπάρχουν στον κόσμο είτε θέλουμε να το παραδεχτούμε είτε όχι.