Περί Γνωστικισμού γενικά.

 Ο γνωστικισμός (από τη λέξη γνώσις) ήταν φιλοσοφία και θρησκεία που εμφανίστηκε στην Ανατολή τον 1^ο αιώνα προ Χριστού, κατά την ελληνιστική εποχή, εξαπλώθηκε στη Δύση και διατηρείται μέχρι σήμερα στη μασονική θεολογία και ορισμένες αιρετικές ομάδες. Δίδασκε μια απόκρυφη γνώση γύρω από τη δημιουργία και σωτηρία του κόσμου και του ανθρώπου, συνδυάζοντας μυστηριακές λατρείες, μαγεία (θεουργία), δοξασίες ελληνο-αιγυπτιακές (νεοπλατωνισμό, νεοπυθαγορισμό, στωικισμό, ερμητισμό), περσικές (ζωροαστρισμό)¹, ιουδαϊκές (Βίβλος, Καμπάλα) και -μετά την εμφάνιση του χριστιανισμού- αρκετά χριστιανικά στοιχεία. Ένα στοιχείο χριστιανικού γνωστικισμού, που διατηρείται και στην ισλαμική θεολογία είναι η πίστη ότι ο Χριστός δεν σταυρώθηκε πραγματικά. Δημιουργός του κόσμου, σύμφωνα με το Γνωστικισμό, ήταν ο κακός θεός Ιαλνταμπαώθ ή Ιεχωβά, που κυβερνά μαζί με τους Άρχοντες («αρχάς και εξουσίας του αιώνος τούτου», κατά τον Παύλο). Ο καλός θεός είναι ο Ένας, ο Πρώτος Αιών, από τον οποίο εκπορεύθηκαν οι άλλοι Αιώνες ("δι ου και τους αιώνας εποίησεν"), με κατώτερο ζεύγος Αιώνων τη Σοφία και το Χριστό. Όλοι μαζί οι Αιώνες αποτελούν το Πλήρωμα του θεού, που το μνημονεύει και ο Παύλος. Οι Χριστιανοί  εξόντωσαν δια πυρός και σιδήρου τις κοινότητες των Γνωστικών.

¹Ο γνωστικισμός επηρεάστηκε και από τους γυμνοσοφιστές βραχμάνους της Ινδίας, όπως ο Κάλανος, φίλος του Μ. Αλεξάνδρου. Αυτούς θαύμαζαν Έλληνες σοφοί όπως ο Πύρρων ο Ηλείος (360 – 270), ιδρυτής του Σκεπτικισμού, που ακολούθησε το Μ. Αλέξανδρο στην εκστρατεία του και ο Απολλώνιος  Τυανεύς (1^ος π.Χ αι.), οπαδός  της μετεμψύχωσης. Απεσταλμένοι του Ινδού βουδιστή βασιλιά Ασόκα στον Πτολεμαίο (3^ος π.Χ αι) έριξαν τα πρώτα σπέρματα του γνωστικισμού στην Αλεξάνδρεια. Τον 3^ο αιώνα μ.Χ. αναπτύχθηκε ο περσικός γνωστικισμός (μανδαϊσμός και μανιχαϊσμός) που έχει σαν κέντρο της διδασκαλίας του τον πόλεμο φωτός και σκότους, καλού και κακού. Επίδραση στο γνωστικισμό άσκησε και ο βουδισμός, όπως φαίνεται στα γνωστικά ευαγγέλια της Μαρίας  και του Θωμά. Οι «Καθαροί», ομάδα γνωστικών, οπαδών της Μαρίας Μαγδαληνής που κατέφυγαν στη Μασσαλία, ονομάστηκαν «Βουδιστές της Δύσης». Οι αρχηγοί τους, οι Τέλειοι, απείχαν από  ζωική τροφή  λόγω  πίστης στη μετεμψύχωση.